آروین یوسفی
شاید فکر کنید اسطورهها فقط مجموعهای از افسانههای قدیمی و غیرواقعی هستند که به دوران باستان تعلق دارند و امروزه دیگر جایی در زندگی مدرن ما ندارند. شاید هنگام شنیدن کلمه “اسطوره”، ناخودآگاه به یاد موجودات افسانهای، خدایان المپ نشین یا پهلوانان شاهنامه بیفتید و تصور کنید این داستانها تنها برای سرگرمی کودکان یا مطالعه تاریخ در کتابهای کهن مناسب هستند. اما اگر کمی دقیقتر به اطراف خود نگاه کنیم، ردپای پررنگ این داستانها را در باورها، رفتارها، هنر، سینما، ادبیات و حتی تصمیمگیریهای روزمرهمان خواهیم یافت. داستانهای اساطیری نه تنها از بین نرفتهاند، بلکه به شکلی ناخودآگاه و عمیق بر زندگی ما اثر میگذارند و همچنان به سوالات بنیادین بشر پاسخ میدهند.
اسطورهها؛ زبان مشترک بشریت
اسطورهها در حقیقت اولین تلاشهای انسان برای توضیح پدیدههای طبیعی، درک جایگاه خود در جهان پهناور و پاسخ به پرسشهای بیپاسخی مانند “از کجا آمدهایم؟”، “به کجا میرویم؟”، “چرا زندگی میکنیم؟” و “معنی زندگی چیست؟” هستند. انسان اولیه وقتی رعد و برق میدید، طوفانهای سهمگین را تجربه میکرد، یا با پدیده مرگ و تولد مواجه میشد، برای توضیح این رویدادها به داستانپردازی روی آورد و خدایان و نیروهای فراطبیعی را خلق کرد.
این داستانها با استفاده از نمادها و کهنالگوها (آرکیتایپها) سعی در انتقال مفاهیم عمیق انسانی دارند. شخصیتهایی مانند قهرمان، پیر خردمند، مادر زمینی، شرور مطلق، کودک معصوم یا سایه شوم، نمونههایی از این کهنالگوها هستند که در فرهنگهای مختلف با نامها و شکلهای گوناگون تکرار میشوند. جالب اینجاست که با وجود تفاوتهای فرهنگی عمیق میان ملتها، این کهنالگوها شباهتهای شگفتانگیزی با یکدیگر دارند که نشاندهنده اشتراکات عمیق روانشناختی همه انسانهاست.
برای مثال، داستان “گیلگمش” در بینالنهرین باستان، “اودیپ” در یونان، “رامایانا” در هند یا “رستم و سهراب” در ایران، همگی به یک موضوع مشترک اشاره دارند: تقابل انسان با سرنوشت، جستجوی جاودانگی، عشق و از خودگذشتگی، و تراژدی ناشی از ناخواستهها. این مضامین آنقدر جهانی و عمیق هستند که قرنها بعد هنوز هم در رمانها، فیلمها، سریالهای مورد علاقهمان و حتی بازیهای رایانهای تکرار میشوند.
تأثیر اسطورهها بر روان و شخصیت ما
یکی از مهمترین و جذابترین زمینههای تأثیرگذاری داستانهای اساطیری، حوزه روانشناسی است. کارل گوستاو یونگ، روانشناس شهیر سوئیسی و بنیانگذار روانشناسی تحلیلی، معتقد بود که این کهنالگوها در “ناخودآگاه جمعی” همه انسانها وجود دارند. نظریه یونگ درباره ناخودآگاه جمعی یکی از عمیقترین نظریههای روانشناسی در قرن بیستم است. به این معنا که ما با یک زمینه ذهنی آماده از این نمادها متولد میشویم و داستانهای اساطیری به بیدار شدن، شکلگیری و پالایش آنها کمک میکنند.
خواندن یا شنیدن این داستانها میتواند به ما در درک بهتر احساسات و کشمکشهای درونیمان کمک کند. وقتی میبینیم قهرمان یک اسطوره با چه مشکلات و مصائبی دست و پنجه نرم میکند و چگونه بر آنها غلبه میکند، در واقع الگویی برای مواجهه با چالشهای زندگی خود پیدا میکنیم. این داستانها به ما نشان میدهند که ترس، ناامیدی، خیانت، شکست و مرگ بخشی جداییناپذیر از زندگی هستند، اما انسان میتواند با تکیه بر نیروی درونی خود از آنها عبور کند.
به این فرآیند “سفر قهرمان” میگویند؛ الگویی که جوزف کمبل، اسطورهشناس بزرگ آمریکایی، آن را در کتاب تأثیرگذار “قهرمان هزارچهره” خود به تفصیل شرح داده است. کمبل پس از سالها مطالعه بر روی اسطورههای ملل مختلف، به این نتیجه رسید که تقریباً تمام داستانهای قهرمانی در جهان، از یک الگوی واحد پیروی میکنند. این الگو نشان میدهد که چگونه یک فرد معمولی با شنیدن “ندای ماجراجویی”، ترک خانه و کاشانه، رویارویی با موجودات اهریمنی، پشت سر گذاشتن سختیها و آزمونهای سخت، و در نهایت بازگشت به خانه با “اکسیر” (نوشدارو یا همان تجربه و دانایی)، به قهرمانی تبدیل میشود.
اثرگذاری بر اخلاق و ارزشهای اجتماعی
اسطورهها همیشه حامل پیامهای اخلاقی و اجتماعی عمیقی نیز بودهاند. آنها به صورت غیرمستقیم، نمادین و اغلب بسیار تأثیرگذارتر از پند و نصیحت مستقیم، به ما میآموزند که چه رفتاری خوب است، چه رفتاری بد، چه ویژگیهایی ارزشمندند و چه صفاتی نکوهیده. اسطورهها آیینه تمامنمای ارزشهای یک فرهنگ هستند و نسل به نسل این ارزشها را منتقل میکنند.
برای نمونه، داستان “سیاوش” در شاهنامه فردوسی، نماد پاکی، بیگناهی و راستی است. سیاوش برای اثبات بیگناهی خود در برابر سوءظن و تهمت، از میان دریایی از آتش میگذرد و سربلند و پاک از آن بیرون میآید. این داستان طی قرنها به ایرانیان آموخته است که پاکی و راستی سرانجام پیروز خواهد شد، حتی اگر به قیمت جان تمام شود. یا در فرهنگ غربی، داستان “پرومته” که آتش را از خدایان دزدید و به انسانها بخشید، نماد فداکاری، عشق به بشریت و ایستادگی در برابر قدرتهای مستبد است.
یا داستان “زال و سیمرغ” در ادبیات پارسی، به ما اهمیت احترام به طبیعت، دانایی و خرد ورزی را یادآوری میکند. زال که به دلیل سپیدی مو، طرد شده بود، توسط سیمرغ (نماد طبیعت و دانایی) پرورش مییابد و بعدها این ارتباط با طبیعت، بارها او و فرزندش رستم را از خطرات نجات میدهد. این آموزههای اخلاقی که در قالب داستانهای جذاب اساطیری بیان شدهاند، به مرور زمان به بخشی از هویت فرهنگی و ارزشهای اجتماعی ما تبدیل شدهاند و ناخودآگاه در قضاوتها، انتخابهای اخلاقی و حتی روابط اجتماعی ما نقش ایفا میکنند.
اسطورهها در دنیای مدرن
اگر فکر میکنید اسطورهها فقط در کتابهای تاریخ یافت میشوند و موزهها تنها جایی هستند که میتوانید ردپای آنها را ببینید، سخت در اشتباهید. کافی است به فیلمهای پرفروش هالیوود مانند “جنگ ستارگان”، “ارباب حلقهها”، “هری پاتر”، “بتمن” یا “ثور” نگاه کنید. همه این آثار بر اساس همان ساختار کهن “سفر قهرمان” ساخته شدهاند و شخصیتهای آنها بازتابی از همان کهنالگوهای اساطیری هستند.
لوک اسکایواکر در جنگ ستارگان، فرودو بگینز در ارباب حلقهها، هری پاتر در مدرسه جادوگری، نئو در ماتریکس و بروس وین (بتمن)، همگی نسخههای مدرن همان قهرمانان اساطیری هستند که باید با نیروهای شر مبارزه کنند، از میان تاریکی عبور کنند و سرانجام به بلوغ و کمال برسند. حتی شخصیتهای شرور این داستانها، مانند دارث ویدر یا لرد ولدمورت، تجسم همان “اهریمن” و “ضد قهرمانی” هستند که در اسطورههای باستانی با نامهای اهریمن، لوسیفر یا ضحاک میشناختیم.
حتی در تبلیغات تجاری و بازاریابی، برندهای موفق از نمادهای اساطیری برای ارتباط بهتر و عمیقتر با مخاطب خود استفاده میکنند. استفاده از تصاویر قهرمانان، الهههای زیبایی، خدایان قدرت یا نمادهای باستانی در آرم و تبلیغات شرکتها، تلاشی آگاهانه برای ایجاد یک ارتباط احساسی و کهنالگویی با مشتریان است. برای مثال، استفاده از نام “آتنا” (الهه خرد) برای یک برند آموزشی، یا استفاده از نام “نایکی” (الهه پیروزی یونان) برای برند معروف ورزشی، نمونههایی از این تأثیرگذاری هستند.
اسطورهها و زبان روزمره ما
شاید جالب باشد بدانید که بسیاری از اصطلاحات و کلماتی که روزمره در زبان فارسی استفاده میکنیم، ریشه در اسطورهها دارند. وقتی میگوییم “کسی را به هزار راه بدرقه کردن”، ناخودآگاه به داستان سیاوش اشاره داریم. وقتی میگوییم “کیمیاگر” یا “اکسیر”، به علم اسطورهای کیمیا اشاره میکنیم که میخواست مس را به طلا تبدیل کند. وقتی از “پیر خردمند” یا “رند عالم سوز” حرف میزنیم، به کهنالگوی باستانی پیری اشاره داریم که در اسطورههای مختلف با عنوان “مِنتور”، “مرلین” یا “سیمرغ” ظاهر شده است.
واژه “اسطوره” خود در زبان فارسی ریشه در کلمه “ستون” دارد، یعنی چیزی که مانند یک ستون، فرهنگ و هویت یک ملت را برپا نگه داشته است. این نشان میدهد که نیاکان ما به چه عمق، اهمیت اسطورهها را در حفظ و تداوم فرهنگ درک کرده بودند.
نتیجهگیری
داستانهای اساطیری آینهای تمامنما از روح بشر هستند. آنها فقط قصههایی برای سرگرمی نیستند، بلکه میراثی گرانبها و زنده از نیاکان ما به شمار میروند که همچنان به زندگی ما معنا میبخشند، به ما هویت میدهند و به ما کمک میکنند تا خود و جهان پیرامونمان را بهتر بشناسیم. اسطورهها به ما میآموزند که ترسها، امیدها، عشقها و رنجهای ما، تنها مختص به ما و زمانه ما نیست، بلکه تمام انسانها در طول تاریخ با آنها دست به گریبان بودهاند.
پس دفعه بعد که کتابی میخوانید، فیلمی میبینید، بازی رایانهای انجام میدهید یا حتی یک آگهی تبلیغاتی میبینید، کمی دقیقتر به ردپای این اسطورههای کهن در آن دقت کنید. خواهید دید که این داستانها نه تنها از بین نرفتهاند و به موزهها تبعید نشدهاند، بلکه با چهرهای نو، در قالبهای تازه و با زبان امروزی، همچنان به زندگی خود ادامه میدهند و به تأثیرگذاری بر نسلهای بعدی مشغولند.
شناخت اسطورهها، در واقع شناخت تاریخ، فرهنگ، ادبیات، هنر و در نهایت، شناخت خود ماست. هرچه بیشتر با این گنجینههای ارزشمند آشنا شویم، بهتر میتوانیم ریشههای فرهنگی و روانی خود را درک کنیم و با آگاهی بیشتری در مسیر زندگی گام برداریم. اسطورهها نه گذشته ما که حال و آینده ما را نیز شکل میدهند.
