آروین یوسفی
در دنیای پرهیاهوی امروز که ذهن ما مدام درگیر انبوهی از اخبار، نگرانیها، مسئولیتهای شغلی، دغدغههای خانوادگی و فشارهای اجتماعی است، پیدا کردن راهی برای تخلیه ذهن و رسیدن به آرامش، به یک نیاز حیاتی تبدیل شده است. بسیاری از ما روز خود را با استرس شروع میکنیم و با خستگی ذهنی به پایان میرسانیم. شاید برای شما هم پیش آمده باشد که گاهی کلمات برای بیان احساساتتان کافی نباشند، یا توضیح دادن درد درونیتان با زبان برایتان دشوار باشد، یا حتی خودتان هم ندانید دقیقاً چه احساسی دارید و فقط سنگینی آن را روی دوش خود حس میکنید. اینجا همان جایی است که هنر به کمک ما میآید. هنر درمانی، رویکردی نوین و در عین حال کهن برای پاکسازی افکار و التیام روان است که در سالهای اخیر توجه بسیاری از روانشناسان و متخصصان سلامت روان را به خود جلب کرده است.
هنر درمانی دقیقاً چیست؟
برخلاف تصور رایج، هنر درمانی به معنی خلق آثار هنری برای نمایش در گالریها، فروش آثار یا کسب مهارتهای پیشرفته نقاشی و طراحی نیست. بسیاری از مردم وقتی نام “هنر درمانی” را میشنوند، تصور میکنند که حتماً باید در نقاشی یا مجسمهسازی مهارت داشته باشند تا بتوانند از آن بهرهمند شوند، اما این تصور کاملاً اشتباه است.
هنر درمانی یک روش رواندرمانی است که در آن از فرآیند خلق اثر هنری برای بهبود سلامت روان، خودشناسی و بیان احساسات استفاده میشود. در این روش، شما به همراه یک هنردرمانگر آموزشدیده و متخصص، از طریق نقاشی، طراحی، مجسمهسازی، کلاژ، سفالگری، عکاسی و سایر فعالیتهای هنری، به کشف و ابراز احساسات درونی خود میپردازید. هدف نهایی این جلسات، خلق یک اثر هنری زیبا نیست، بلکه استفاده از فرآیند هنری به عنوان وسیلهای برای ارتباط با بخشهای عمیقتر روان و التیام زخمهای عاطفی است.
ریشههای این رویکرد به طور رسمی به دهه ۱۹۴۰ میلادی بازمیگردد، زمانی که هنرمندانی مانند آدریان هیل و مارگارت ناومبورگ شروع به استفاده از هنر در کار با بیماران روانی و جانبازان جنگ کردند. اما اگر به تاریخ کهن بنگریم، انسانها از هزاران سال پیش برای شفای روح و جسم خود به هنر پناه میبردند؛ برای مثال میتوان به نقاشیهای شنی قبایل ناواهو در آمریکای شمالی، ماسکهای آیینی در فرهنگهای آفریقایی، یا مندالاهای تبتی اشاره کرد که همگی ریشه در باور به قدرت شفابخش هنر داشتهاند.
هنر درمانی چطور به پاکسازی افکار کمک میکند؟
ذهن ما گاهی چنان انباشته از افکار و احساسات پیچیده میشود که بیان کلامی آنها تقریباً غیرممکن است. تصور کنید ذهن شما یک اتاق شلوغ و درهمریخته است که پر از وسایل کهنه، خاطرات تلخ، نگرانیهای آینده و افکار پراکنده شده است. مرتب کردن این اتاق فقط با کلمات، کار بسیار دشواری است. اینجاست که هنر به عنوان یک زبان جایگزین و قدرتمند عمل میکند. تحقیقات علمی متعددی در سراسر جهان، تأثیر شگفتانگیز هنر درمانی را بر سلامت روان تأیید کردهاند و هر روز بر دامنه کاربردهای آن افزوده میشود.
۱. تخلیه احساسات بدون نیاز به کلمات
یکی از مهمترین و اساسیترین مزایای هنر درمانی، امکان ابراز غیرکلامی احساسات است. بسیاری از ما نمیتوانیم به راحتی درباره ترسهای عمیق، خشمهای فروخورده، غمهای بزرگ یا شرمهایی که در دل داریم، با کلمات صحبت کنیم. گاهی حتی واژهها برای توصیف آنچه در درونمان میگذرد، کافی نیستند. در هنر درمانی، شما میتوانید این احساسات را روی بوم نقاشی، در قالب یک مجسمه گلی یا در تکههای یک کلاژ پیاده کنید.
این کار نه تنها به تخلیه روانی و رهایی از فشار درونی کمک میکند، بلکه با خارج کردن احساسات از ذهن و تبدیل آنها به یک شکل فیزیکی و قابل مشاهده، کنترل و مدیریت آنها را آسانتر میسازد. وقتی شما یک احساس را به شکل یک تصویر یا شیء در میآورید، در واقع از فاصله دورتری به آن نگاه میکنید و این فاصله، به شما امکان میدهد تا آن را بهتر بشناسید و تحلیل کنید.
۲. کاهش استرس و اضطراب
نتایج مطالعات متعدد در مجلات معتبر روانشناسی نشان داده است که هنر درمانی میتواند سطح هورمون کورتیزول (هورمون استرس) را در بدن به طور قابل توجهی کاهش دهد. حتی ۴۵ دقیقه فعالیت هنری ساده و بدون قضاوت میتواند تأثیر چشمگیری در کاهش اضطراب و تنشهای روزمره داشته باشد. این اثر آنقدر قوی است که امروزه بسیاری از کلینیکهای درمانی و بیمارستانها، کارگاههای هنر درمانی را به عنوان بخشی از برنامههای کاهش استرس خود ارائه میدهند.
وقتی مشغول خلق یک اثر هنری هستید، ذهن شما از نگرانیهای روزمره و افکار مزاحم فاصله میگیرد و وارد حالتی شبیه مراقبه (مدیتیشن) میشود. در این حالت، تمرکز شما بر روی حرکت قلم مو، بافت رنگ، ترکیب اشکال و لحظه حال معطوف میشود و دیگر جایی برای نگرانی از گذشته یا اضطراب از آینده باقی نمیماند. این حالت که در روانشناسی مثبتگرا گاهی “flow” یا “غرق شدگی” نامیده میشود، به آرامش عمیق ذهن و جسم منجر میگردد و تجربهای لذتبخش و التیامبخش است.
۳. افزایش خودآگاهی و کشف درون
فرآیند خلق هنر و سپس صحبت درباره آن با هنردرمانگر، به شما کمک میکند لایههای پنهان شخصیت و افکار ناخودآگاه خود را بهتر بشناسید. زیگموند فروید و کارل گوستاو یونگ، دو تن از تأثیرگذارترین روانشناسان تاریخ، هر دو بر اهمیت نمادها و تصاویر در دسترسی به ناخودآگاه تأکید داشتند. یونگ معتقد بود که نمادهای باستانی و کهنالگوها از طریق هنر میتوانند خود را نشان دهند و ما را با بخشهای ناشناخته وجودمان آشنا کنند.
انتخاب رنگها، نوع خطوط، فشردگی یا پراکندگی اشکال، و نحوه ترکیب آنها میتواند پنجرهای به سوی دنیای درونی شما باشد. برای مثال، ممکن است بدون آنکه خودتان متوجه باشید، با استفاده مکرر از رنگهای تیره و سرد، احساس افسردگی یا غم عمیق خود را نشان دهید، یا با خطوط تند، خشن و زاویهدار، خشم فروخوردهتان را فریاد بزنید. هنردرمانگر با تحلیل این نشانهها و گفتگو با شما درباره آنها، مسیر خودشناسی و رشد شخصی را هموارتر میکند.
۴. افزایش عزت نفس و احساس کارآمدی
برای بسیاری از افرادی که از افسردگی، اضطراب یا تروما رنج میبرند، احساس بیارزشی و ناتوانی یک مشکل اساسی است. هنر درمانی با ارائه فرصتی برای خلق چیزی ملموس و شخصی، میتواند به تقویت عزت نفس و احساس کارآمدی کمک کند. وقتی شما یک نقاشی میکشید، یک مجسمه میسازید یا یک کلاژ خلاقانه ایجاد میکنید، در واقع چیزی را خلق کردهاید که وجود خارجی دارد و حاصل تفکر و احساس شماست. نگاه کردن به این اثر و لمس آن، این پیام را به شما منتقل میکند که “من میتوانم خلق کنم”، “من میتوانم تأثیر بگذارم” و “من ارزشمند هستم”.
چه کسانی میتوانند از هنر درمانی بهرهمند شوند؟
هنر درمانی محدودیت سنی یا گروه خاصی ندارد و برای طیف وسیعی از افراد در هر سنی و با هر پیشینهای مفید است. از کودک خردسالی که هنوز توانایی بیان کلامی کامل را ندارد تا سالمندی که با زوال عقل دست و پنجه نرم میکند، همگی میتوانند از این روش قدرتمند بهره ببرند. تحقیقات گسترده نشان داده است که این روش در موارد زیر تأثیر قابل توجه و گاهی شگفتانگیزی دارد:
-
افراد مبتلا به افسردگی اساسی و اختلالات اضطرابی (از جمله اضطراب فراگیر، هراس اجتماعی و اختلال وسواس)
-
کسانی که تجربه تروما (ضربه روحی) یا سوگ عزیزان را داشتهاند و در پردازش آن ناتوان هستند
-
بیماران سرطانی و افراد مبتلا به بیماریهای مزمن و صعبالعلاج برای کاهش درد، بهبود کیفیت زندگی و کنار آمدن با بیماری
-
کودکان با مشکلات ارتباطی، اختلالات طیف اوتیسم یا اختلالات یادگیری
-
سالمندان مبتلا به زوال عقل یا آلزایمر برای حفظ کارکردهای شناختی و ارتباط با محیط
-
افراد مبتلا به اختلالات خوردن مانند بیاشتهایی عصبی یا پرخوری عصبی
-
معتادان در حال ترک برای مدیریت وسوسه و بازگشت به زندگی سالم
-
افرادی که به دلایل مختلف (مانند ناتوانی جسمی یا روحی) نمیتوانند احساسات خود را با کلمات بیان کنند
-
و حتی افرادی که به دنبال رشد شخصی، خودشناسی و افزایش خلاقیت در زندگی روزمره خود هستند
هنر درمانی حرفهای با انجام کار هنری شخصی چه تفاوتی دارد؟
حتماً برای شما هم پیش آمده که برای آرامش، گاهی نقاشی بکشید، سفالگری کنید، یا حتی یک دفترچه رنگآمیزی مخصوص بزرگسالان تهیه کرده باشید. این فعالیتها که در اصطلاح “هنر به مثابه درمان” نامیده میشوند، قطعاً مفید و ارزشمند هستند و میتوانند به کاهش استرس روزمره کمک کنند. هرگونه فعالیت هنری که با نیت آرامش و لذت انجام شود، اثرات مثبتی بر سلامت روان دارد.
اما هنر درمانی حرفهای با حضور یک درمانگر متخصص انجام میشود که فرآیند خلق اثر را با دانش عمیق روانشناسی، آسیبشناسی و تکنیکهای درمانی ترکیب میکند. در کتابهای رنگآمیزی مخصوص بزرگسالان یا کارگاههای هنری معمولی که صرفاً بر آموزش تکنیکهای هنری تمرکز دارند، خبری از آن تحلیل عمیق روانشناختی، رابطه درمانی و فرآیند تفسیر نمادها نیست که در جلسات هنر درمانی با یک متخصص دارای مجوز (با عناوین حرفهای مانند ATR یا ATR-BC) اتفاق میافتد.
هنردرمانگر نه تنها شما را در خلق اثر راهنمایی میکند، بلکه با پرسشهای هدفمند، به شما کمک میکند تا به معانی پنهان اثر خود پی ببرید، احساسات خود را نامگذاری کنید و راههای جدیدی برای مقابله با مشکلات بیابید. او یک محیط امن و بدون قضاوت ایجاد میکند که در آن شما میتوانید آزادانه خود را بیان کنید.
چگونه هنر درمانی را تجربه کنیم؟
اگر احساس میکنید ذهنتان انباشته از افکار پراکنده، احساسات حلنشده و نگرانیهای مداوم است، هنر درمانی میتواند روزنه نجاتبخشی برای شما باشد. برای شروع، چند راه پیش روی شماست:
راه اول – جستجوی متخصص: میتوانید با جستجوی هنردرمانگرهای دارای مجوز در مراکز مشاوره، کلینیکهای روانشناسی یا بیمارستانها، جلسات حرفهای را شروع کنید. در این جلسات، پس از ارزیابی اولیه، برنامه درمانی متناسب با نیازهای شما طراحی میشود.
راه دوم – شروع شخصی: برای شروع شخصی و بهرهمندی از اثرات آرامشبخش هنر، نیازی به انتظار برای جلسات رسمی نیست. هنر درمانی شخصی میتواند از همین امروز در خانه شما آغاز شود. کافی است یک برگه سفید و چند مداد رنگی، یا یک تکه گل سفالگری بردارید و بدون قضاوت خود، بدون نگرانی از زیبا یا زشت بودن نتیجه، هر چه از ذهنتان میگذرد را روی کاغذ بیاورید.
اجازه دهید دستتان آزادانه نقاشی کند، خط خطی کند، اشکال انتزاعی بسازد یا حتی رنگها را بدون طرح قبلی روی کاغذ پخش کند. ممکن است در ابتدا احساس کنید “نقاشی بلد نیستم” یا “این کار بیمعنی است”، اما به تدریج که این مقاومتهای ذهنی را کنار بگذارید، متوجه اثر عمیق آن بر روحیه خود خواهید شد. میتوانید یک دفترچه مخصوص برای این کار در نظر بگیرید و هر زمان که احساس کردید ذهنتان شلوغ است، چند دقیقه را به این فعالیت اختصاص دهید. مهم نتیجه کار نیست، مهم خود فرآیند خلق کردن، رهاسازی افکار و ارتباط با درون است.
چند ایده ساده برای شروع:
-
یک نقاشی از “احساس امروز” خود بکشید، بدون آنکه بخواهید واقعگرا باشد
-
با چشمهای بسته خط خطی کنید و سپس سعی کنید در میان خطوط، شکلی پیدا کنید
-
یک کلاژ از تصاویر مجلاتی بسازید که نشاندهنده افکار و احساسات شماست
-
با گل سفالگری یک شکل ساده بسازید و سپس آن را تغییر دهید
نتیجهگیری
هنر درمانی پلی است بین دنیای درون و بیرون ما، بین آنچه میگوییم و آنچه نمیتوانیم بگوییم. این روش به ما اجازه میدهد بدون ترس از قضاوت، بدون نگرانی از اشتباه و بدون محدودیتهای کلمات، با عمیقترین لایههای وجودمان ارتباط برقرار کنیم و افکار مزاحم را از ذهنمان پاکسازی کنیم.
در دنیایی که گاهی کلمات برای بیان ژرفای احساسات ناکافیاند و گاهی سکوت، تنهایی را عمیقتر میکند، هنر میتواند صدای خاموش روح ما باشد. نیازی نیست که هنرمند باشید تا از هنر درمانی بهره ببرید؛ فقط کافیست انسان باشید با احساساتی که به دنبال راهی برای ابراز هستند.
چه به صورت حرفهای و با راهنمایی یک درمانگر متخصص، و چه به عنوان یک عادت روزمره و شخصی، هنر را به زندگی خود راه دهید و تفاوت را در آرامش ذهنتان، شفافیت افکارتان و سبکی روحتان احساس کنید. به یاد داشته باشید که هر خط، هر رنگ و هر شکلی که خلق میکنید، قدمی است در مسیر خودشناسی و التیام. پس دست به کار شوید و اجازه دهید هنر، آیینه تمامنمای درون شما باشد.
